Renaat Braem

Renaat Braem begon zijn studie architectuur aan de Koninklijke academie voor Schone Kunsten te Antwerpen toen hij 16 was. Hij viel er op door met zijn enorm tekentalent talrijke schetsen te maken in een erg dynamische vormentaal. Veel van de tekeningen getuigden van een sterk ‘élan vital’ met opstuwende bewegingen en een biomorfe vormentaal, die later in zijn architectuur zou terugkeren. Braem werd er beïnvloed door het Russisch constructivisme, de ideeën van Julien Schillemans en door de architecten die aanwezig waren op het derde CIAM-congres in Brussel over hoog- en laagbouw.

Na zijn studie aan de Academie ging Braem studeren aan het Nationaal Hoger Instituut voor Schone Kunsten in het atelier van Smolderen. Hij ontwikkelde er zijn ideeën over ‘totaalarchitectuur’: hij veronderstelde dat er een verband heerste tussen het economische klimaat en de ruimtelijke wanorde. Hij wilde een plan realiseren dat komaf zou maken met de traditionele stedelijke structuren en ontwierp een ‘lijnstad’ van 100 kilometer lang tussen Antwerpen en Luik. Beïnvloed door het Russisch voorbeeld van Miljutin, gaf hij zijn ‘stad’ vorm door zes parallelle zones, elk met een specifieke programmatische functie (transport en verkeer, industrie, groen, wonen).

Hij uitte zijn ideeën rond deze tijd met verschillende artikels in het maandblad van de Koninklijke Maatschappij der Bouwmeesters van Antwerpen. Hij nam de toenmalige architectuurstromingen, zoals Le Corbusier en de Nieuwe Zakelijkheid, kritisch onder de loep en verwierp ze grotendeels door een ‘herbeginnen van nul’ te bepleiten. Voor Braem was architectuur niet het ontwerpen van afzonderlijke huizen, maar wel gestalte geven aan het volledige menselijke leefmilieu. Zijn ‘totaalarchitectuur’ beantwoordde aan de noden van de socialistische maatschappij. Wat betreft de vormgeving, benadrukte Braem dat ze moest getuigen van een dienende monumentaliteit en gevrijwaard moest zijn van representatie en symboliek. Deze ideeën kregen ook gestalte in zijn stedenbouwkundig saneringsplan voor de Antwerpse binnenstad dat hij samen met Hoste ontwierp (1935).

Renaat Braem verwierf als architect al vroeg erkenning voor zijn ontwerpen, zoals de Godecharleprijs en de Rubensprijs. Hierdoor kreeg hij de kans om in 1936-37 stage te lopen bij Le Corbusier. Hoewel hij zich eerder tegen de stijl van Le Corbusier had verzet, wijzigde Braem zijn mening en ontwikkelde hij een grote waardering voor deze architect. Het Charter van Athene, waarin Le Corbusier de CIAM-doctrine verwoordde, werd een belangrijke handleiding voor Braem, en in 1937 werd hij ook lid van CIAM.

Vanaf 1936 begon Braem zich te richten op architecturale realisaties. Die startten met enkele functionalistische woningen in Antwerpen die hij samen met Segers realiseerde. Zijn woning in de Van Erstenstraat in Deurne (1936) won de Van de Venprijs in 1938. In 1937 nam hij ook deel aan de ontwerpwedstrijd voor de Albertinabibliotheek in Brussel, waar hij het zoeken naar monumentaliteit, beïnvloed door het Italiaans fascisme, tot uiting kon brengen. Na de Tweede Wereldoorlog werd Braem beïnvloed door de toenmalige woningbouwpolitiek. Zo werd hij ingespannen bij enkel grote woningbouwcomplexen en kreeg zijn carrière een sterke boost. Een toenadering tussen de utopische visies van Braem en het welvaartsbeleid van het Antwerpse stadsbestuur leidde tot twee belangrijke opdrachten, namelijk de woonwijk het Kiel in Antwerpen (1949-54 en 1956-58) en het Administratief Centrum van Antwerpen (1952-1967).

Braem realiseerde later de Modelwijk op de Heizel te Brussel (1956-75), samen met L’Equerre, Groupe Structures en René Panis, en het Sint-Maartensdal in Leuven (1957-67). Deze complexen getuigen van een sterk functionalistische conceptie. Een ander opmerkelijke realisatie uit deze periode is de wijk aan de Jos Van Geellaan, die zich subtiel integreert in de bestaande bebouwing en bestaat uit woningen die geordend zijn rond binnengebieden. Braem ontwierp ook talrijke individuele woningen, waaronder zijn eigen woning aan de Menegemlei in Deurne (1953-1958), die een belichaming vormen van zijn ideeën over het wonen in het verlengde van de natuur en in overeenstemming met de ideeën van Le Corbusier.

Eind jaren 1950 heroriënteerde Braem zich. De moderne architectuur raakte, mede dankzij Expo 58, ingeburgerd in het Belgische architectuurbeeld. Braems reactie op dit neo-functionalisme bestond uit een terugkeer naar een voorliefde uit zijn jeugd, namelijk de biomorfe wendingen van het expressionisme. Dit leidde hem ook tot een herontdekking van de art nouveau. Voorbeelden van deze stijl zijn woningen in Ranst (1963) en in Buggenhout (1968). Ook het Middelheimpaviljoen (1971) en de bibliotheek van Schoten (1976) kennen dezelfde vormentaal. Daarnaast vond deze vormgeving ook ingang in zijn sociale woningbouw, namelijk de Arenawijk in Deurne (1966-71) en de wijk in Boom (1972), waarbij de traditionele plans met dynamische vormen werden bekleed.

Naast zijn gebouwde oeuvre was Braem ook een prominent figuur binnen de academische wereld. Hij was docent stedenbouw in Antwerpen (1947-75), was hoofdredacteur van tijdschriften als ‘Bouwen en Wonen’’ en ‘Plan’, en publiceerde artikels in diverse tijdschriften en hield voordrachten. Zijn kritiek op de bouwpolitiek in België bereikte een hoogtepunt in 1968 met zijn essay ‘Het lelijkste land ter wereld’, waarin hij zich verzette tegen het gebrek aan ruimtelijke ordening. Als alternatief bood Braem het voorstel van een ‘totale vernieuwing’.