Organisatie, Werkgroep voor Milieubeheer Brasschaat

De vzw Werkgroep voor milieubeheer Brasschaat verzette zich op het einde van de jaren 1970 tegen de inkleuring van het domein Eikendael in Brasschaat als 'zone voor service-residenties'. Dat domein bestond uit een oud kasteel met aangrenzende tuinen. De toenmalige staatssecretaris voor Ruimtelijke ordening, Mark Eyskens, merkte echter op dat 'het domein gelegen is in een residentiële zone van een zekere standing, een functie waarvoor Brasschaat trouwens bekend is'. Met deze inkleuring zouden de oude waardevolle bomen gekapt worden, waarop de lokale vereniging naar de rechtbank stapte. In eerste instantie kreeg Milieubeheer Brasschaat gelijk, maar de projectontwikkelaar stapte naar het Hof van Cassatie. Met een heel enge interpretatie van de wetgeving stelde Cassatie dat een rechtszaak enkel kan toegelaten worden, als de eiser een persoonlijk en rechtstreeks belang heeft. Het algemeen belang van de natuur, waarvoor de lokale vzw opkwam, is geen 'eigen belang' in die zin. Enkel de overheid is als wetgever bevoegd voor het algemeen belang. Anders zou iedereen een vereniging kunnen oprichten voor een algemeen belang en daarvoor rechtszaken voeren. Dat wou het Hof van Cassatie beletten. Met het Eikendael-arrest werden ook alle andere rechtbanken en de Raad van State gedwongen om deze restrictieve jurisprudentie te volgen. Zo werd het voor milieuverenigingen heel moeilijk om op eigen houtje nog een rechtszaak te voeren. In die tijd moesten verenigingen altijd op zoek gaan naar iemand die wel een persoonlijk nadeel had, bijvoorbeeld als buur van de plek waar werken zouden plaatsvinden. Als je niemand vond, had je pech.

Die strikte juridische interpretatie lokte veel protest uit, niet enkel bij de milieubeweging zelf, maar ook in de academische wereld en uiteindelijk ook in het parlement. Om de rechtsonzekerheid voor milieuverenigingen aan te pakken, werd op 12 januari 1993 de 'wet op het vorderingsrecht voor milieuverenigingen' goedgekeurd. Dat was een initiatief van toenmalig staatssecretaris van Leefmilieu Miet Smet. Met deze wet konden milieuverenigingen de stopzetting vorderen van daden die een inbreuk waren op de milieuwetgeving of die een ernstige bedreiging vormden voor het leefmilieu. De wet maakte de voorzitter van de rechtbank van eerste aanleg bevoegd om op te treden tegen een bedreiging van het leefmilieu. Het zorgde voor enkele ophefmakende uitspraken, maar een aantal bedrijven van wie de activiteiten stopgezet werden, gingen in beroep, stelden zich burgerlijke partij tegenover de milieuverenigingen die de stopzetting vorderden en eisten grote schadevergoedingen. Door deze slechte ervaringen, werd het milieuvorderingsrecht minder gebruikt. Het was ook enkel van toepassing op burgerlijke zaken en geen oplossing voor de restrictieve rechtspraak van de Raad van State, die nog steeds de Eikendael-doctrine moest volgen.